“โลกอนุภาคจิ๋ว” | ควอนตัม ปรัชญาและพหุโลก -- บันทึกปลุกพลังซ่อนเร้นของความกำกวม | ศ.นพ.วิจารณ์ พานิช | พ.ศ.๒๕๖๙ |

“วิทยาศาสตร์ที่เราคุ้นเคยเป็นศาสตร์แห่งความแม่นยำ 

แต่นักวิทยาศาสตร์ชั้นยอดของโลกสนใจกลศาสตร์

หรือฟิสิกส์ควอนตัมที่เป็นศาสตร์แห่ง

ความไม่ชัดเจน ไม่แน่นอน และกำกวม” !

---

(eBook - คลิก)

คำนำ

หนังสือเล่มนี้เกิดขึ้นจากความสงสัยว่า โลกของอนุภาคที่เล็กมาก ๆ ซึ่งมนุษย์เรียกว่า “โลกควอนตัม” จะบอกอะไรแก่เราเกี่ยวกับโลกที่เราใช้ชีวิตอยู่ทุกวันได้บ้าง นำสู่ความรู้สึกว่าโลกควอนตัม “พิลึก” มาก อนุภาคเล็ก ๆ มีพฤติกรรมที่ไม่ตรงกับสามัญสำนึกของมนุษย์ที่คุ้นเคยกับโลกขนาดใหญ่ เราอาจรู้สึกว่าเรื่องเหล่านี้เป็นเรื่องไกลตัว เป็นเรื่องของนักฟิสิกส์และห้องทดลองชั้นสูง แต่เมื่อค่อย ๆ ทำความรู้จัก ผมกลับเกิดความคิดอีกอย่างหนึ่งว่า ที่เราเห็นว่าโลกควอนตัมพิลึก อาจเป็นเพราะ เรามองโลกด้วยกรอบความคิดที่คุ้นชินกับโลกของเราเอง เมื่อเปลี่ยนมุมมอง ความพิลึกกลายเป็นความมหัศจรรย์ และความมหัศจรรย์ก็กลายเป็นประตูสู่การตั้งคำถามใหม่ หนังสือเล่มนี้จึงมุ่งชวนให้ท่านผู้อ่าน ฝึกเปิดใจต่อสิ่งที่เราไม่เข้าใจ

ผมพบว่าการเรียนรู้เรื่องควอนตัม ทำให้เกิดคำถามต่อเรื่องที่อยู่ใกล้ตัวเรามากขึ้น เช่น ความจริงคืออะไร สิ่งที่เราเห็นเป็นความจริงทั้งหมดหรือไม่ มุมมองของผู้สังเกตมีส่วนอย่างไรต่อสิ่งที่เราเห็น และมนุษย์แต่ละคนมองโลกจากตำแหน่งเดียวกันหรือไม่ คำถามเหล่านี้พาเราจากโลกอนุภาคจิ๋วกลับมายังโลกมนุษย์ และเมื่อกลับมามองมนุษย์ ผมพบข้อคิดสำคัญอย่างหนึ่งว่า มนุษย์เองก็มีความซับซ้อนและ “พิลึก” ไม่น้อยไปกว่าโลกควอนตัม

เราแต่ละคนมีประสบการณ์ ความทรงจำ ความเชื่อ ความหวัง และความสัมพันธ์ที่แตกต่างกัน สิ่งเหล่านี้ทำให้เราเห็นโลกแตกต่างกัน การที่คนสองคนเห็นเรื่องเดียวกันไม่เหมือนกัน จึงไม่จำเป็นต้องหมายความว่าคนหนึ่งผิดและอีกคนหนึ่งถูกเสมอไป แต่อาจหมายความว่าเขากำลังมองจากคนละตำแหน่ง คนละประสบการณ์ และคนละกรอบความคิด ข้อคิดนี้มีความสำคัญต่อการอยู่ร่วมกันของมนุษย์อย่างยิ่ง

หากเราเข้าใจว่าแต่ละคนมีมุมมองของตนเอง เราอาจเปลี่ยนจากการพยายามเอาชนะความคิดของผู้อื่น มาเป็นการทำความเข้าใจว่า เหตุใดเขาจึงมองเช่นนั้น และถามต่อว่า ความแตกต่างของมุมมองเหล่านั้นจะช่วยให้เราเห็นความจริงได้กว้างขึ้นหรือไม่    สำหรับผม นี่เป็นคุณค่าที่สำคัญของการเรียนรู้ควอนตัม ซึ่งไม่ใช่ข้อสรุปทางฟิสิกส์

อีกเรื่องหนึ่งที่ปรากฏในหนังสือคือการใช้เอไอเป็น “เพื่อนร่วมเรียนรู้”  ผมลองนำคำถามเรื่องควอนตัมไปสนทนากับเอไอหลายระบบ แล้วพบทั้งความรู้ ความคิดที่น่าสนใจ รวมทั้งข้อจำกัดของเอไอ สิ่งที่ผมได้เรียนรู้จึงไม่ใช่เพียงเรื่องควอนตัม แต่ผนวกเรื่อง วิธีเรียนรู้ในยุคใหม่ เข้าไว้ด้วย

เราไม่จำเป็นต้องรอให้มีผู้เชี่ยวชาญมาป้อนความรู้ให้เราเพียงทางเดียวอีกต่อไป เราสามารถตั้งคำถาม ค้นหา ฟัง อ่าน เปรียบเทียบ สนทนากับเอไอ แล้วกลับมาใช้ความคิดของเราเองตรวจสอบและตีความ แต่เอไอไม่ใช่ผู้รู้ที่เราควรเชื่อโดยไม่ตรวจสอบ ยิ่งเอไอเก่ง เราก็ยิ่งต้องรู้จักตั้งคำถามต่อเอไอ ผมจึงมองการใช้เอไอว่าเป็นการเพิ่มพลังการเรียนรู้ของมนุษย์ ไม่ใช่การนำความคิดของมนุษย์ไปฝากไว้กับเครื่องจักร

ในช่วงท้ายของหนังสือ ผมได้นำการเรียนรู้เรื่องควอนตัมกลับมามองประเทศไทย โดยเฉพาะระบ อุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัย และนวัตกรรม หรือระบบ ววน. ทำให้เกิดคำถามว่า ประเทศไทยจะใช้เทคโนโลยีขั้นสูงอย่างควอนตัมเพื่อประโยชน์ของประเทศได้อย่างไร โจทย์สำคัญอาจไม่ใช่เพียงว่า 

“เรามีนักวิทยาศาสตร์ควอนตัมเก่งพอหรือยัง” 

แต่ควรตั้งคำถามว่า เราสามารถนำความรู้มารวมพลังกันเพื่อแก้โจทย์สำคัญของประเทศได้หรือไม่ มหาวิทยาลัย นักวิจัย ภาคอุตสาหกรรม ภาครัฐ และผู้ใช้เทคโนโลยี สามารถทำงานเป็นทีมเดียวกันได้หรือไม่ เราควรเปลี่ยนจากถามว่า “นักวิจัยอยากทำอะไร” ไปสู่การถามว่า 

“ประเทศมีปัญหาอะไรที่ความรู้และเทคโนโลยีใหม่อาจช่วยแก้ได้” หรือไม่ 

และที่สำคัญ 

เราจะสร้างวัฒนธรรมที่ทุกฝ่ายรู้สึกว่า ความสำเร็จเป็นของเราร่วมกัน แทนที่จะต่างคนต่างสะสมผลงานของตนเอง ได้หรือไม่

ผมจึงเห็นว่าเรื่องควอนตัมในหนังสือเล่มนี้มีความหมายกว้างกว่าเทคโนโลยีควอนตัม แต่เป็นเรื่องของ การเรียนรู้ การเปิดใจ การตั้งคำถาม การยอมรับความแตกต่าง การใช้เทคโนโลยีอย่างมีสติ และการรวมพลังของมนุษย์เพื่อทำเรื่องยากให้สำเร็จ

ท่านผู้อ่านไม่จำเป็นต้องเข้าใจฟิสิกส์ควอนตัมทั้งหมดจึงจะอ่านหนังสือเล่มนี้ได้ ผมขอชวนให้ลองอ่านอย่างคนที่กำลังออกเดินทางไปในดินแดนที่ไม่คุ้นเคย บางเรื่องอาจเข้าใจ  บางเรื่องอาจไม่เข้าใจ  บางเรื่องอาจเห็นต่างจากผู้เขียน เป้าหมายที่แท้จริงของการอ่านหนังสือเล่มนี้ไม่ควรเพื่อให้ได้คำตอบที่ถูกต้องในทันที แต่เน้นให้เกิด คำถามใหม่ขึ้นในใจ

หากหนังสือเล่มนี้ช่วยให้ผู้อ่านเกิดคำถามใหม่สักหนึ่งคำถาม เกิดความอยากรู้อีกสักหนึ่งเรื่อง หรือมองโลกและมองเพื่อนมนุษย์ด้วยมุมมองที่กว้างขึ้น ผมก็ถือว่าการเดินทางสู่โลกอนุภาคจิ๋วววววครั้งนี้คุ้มค่าแล้ว

วิจารณ์ พานิช

๒๑ กันยายน ๒๕๖๙

ผมได้ใช้ไขความกระจ่างเรื่องควอนตัม ได้รับทั้งความรู้ มายา และปัญญาว่า ระบบการศึกษา ระบบวิจัยและพัฒนาย่อมตกอยู่ใต้ มายาหลอกลวงได้เสมอ (--- วิจารณ์ พานิช)

‘ควอนตัมศรีธนญชัย’ (free eBook)

---

(บันทึกท้าย)

การรวบรวมบทความและบทสนทนาเชิงนโยบายและความรู้รอบตัวว่าด้วย “ควอนตัม” ในเล่มนี้ มิได้มีเจตจำนงเพียงเพื่อบันทึกประวัติศาสตร์ทางเทคโนโลยีร่วมสมัยแต่เป็นความพยายามอย่างมุ่งมั่นของสมาคม IEEE Thailand section ที่จะร่วมสร้าง “ภูมิคุ้มกันทางปัญญา” ให้แก่สังคมไทยอีกชิ้นที่สำคัญ

ในห้วงเวลาที่เทคโนโลยีควอนตัมมักถูกใช้เป็นเครื่องมือทางนโยบายหรือภาพลักษณ์ โดยถูกนำเสนออย่างเกินจริงทั่วทุกสาขาสังคมจนกลายเป็นปรากฏการณ์ “ควอนตัมศรีธนญชัย” ในสายตาสาธารณชน สมาคมฯ ตระหนักถึงความจำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้อง “หมกมุ่นกับการหาทางออก” โดยเฉพาะก่อนที่ยุทธศาสตร์ควอนตัมของชาติกำลังจะกลายเป็นเพียงร่องรอยของวิทย์เทียม (Digital Footprint) ในอนาคตอันใกล้ จึงเชื่อมั่นในพลังของการสื่อสารที่ตรงไปตรงมาหรือความสำคัญของการสร้าง “ธรรมาภิบาลการสื่อสารนโยบาย” เพื่อให้เกิดความชัดเจนท่ามกลางความกำกวมของวาทกรรม จะช่วยบรรเทาผลกระทบจาก “ศรีธนญชัย” เหล่านั้นได้

การรวบรวมบันทึกเพื่อสะท้อนภาพดังกล่าวนี้ ได้สะสมแรงบันดาลใจสำคัญจากหลักคิดของ ศ.นพ.วิจารณ์ พานิช กับการเป็นผู้ใหญ่ของบ้านเมืองเป็นหลักหนักแน่นไม่เอนอ่อนต่อวัฒนธรรมแฝงอันยาวนานที่สังคมอาจให้ค่ากับการ “รางวัลและสรรเสริญ” จนละเลยเนื้อหาสาระทางปัญญา ท่านได้ชี้ให้เห็นเสมอว่า การเป็นผู้แสวงหาความรู้ที่พิสูจน์ทราบด้วยตนเองก่อนเชื่อคือจุดเริ่มต้นของการก้าวข้ามมายาคติได้ ดังที่เอื้อนเอ่ยไว้ว่า

“การเรียนรู้เรื่องควอนตัมหรือเทคโนโลยีใหม่ๆ ไม่ได้ต้องการเพียง “ความฉลาด” แต่ต้องการ “ปัญญา” และ “คุณธรรมใสสะอาด” เพื่อไม่ให้ระบบการศึกษาและวิจัยตกอยู่ภายใต้มายาหลอกลวง การสร้างชาติด้วยนวัตกรรมต้องเริ่มจากการยอมรับความจริงว่าเราอยู่ที่จุดไหน และเดินหน้าด้วยความจริงใจต่อวิชาชีพ”

หนังสือเล่มนี้จึงเป็นเครื่องยืนยันความตั้งใจของสมาคมฯ ในฐานะองค์กรวิชาชีพที่มุ่งมั่นจะเป็น “สะพาน” เชื่อมโยงอดีตเข้าสู่อนาคตที่ท้าทาย สนับสนุนกิจกรรมสาธารณะเชิงรุกที่โปร่งใส การตั้งคำถามต่อนโยบาย โครงการวิจัย และนักวิจัย ต่อการร่วมกันสร้างระบบนิเวศทางวิชาการที่ไม่หลงใหลไปกับคำว่าควอนตัม จนลืมหัวใจสำคัญของการสร้างความยั่งยืนและภูมิคุ้มกันต่อสื่อที่มีความเสี่ยงให้กับสังคม

หวังว่าบันทึกเล่มนี้ จะช่วยจุดประกายให้ตระหนักถึงหน้าที่ของพลเมืองทางปัญญา ที่จะร่วมกันผลักดันให้วิทยาศาสตร์ไทยก้าวพ้นจากวงจรวัฒนธรรมเดิมในอดีตและมุ่งหน้าสู่การเป็นสังคมแห่งการเรียนรู้ที่เท่าทันโลก อย่างมีธรรมาภิบาลและเปี่ยมด้วยปัญญาที่เที่ยงแท้ต่อไป -- #ไทยควอนตัมสำนึกชอบ

เกียรติศักดิ์ ศรีพิมานวัฒน์

IEEE Quantum IT Group & IEEE ComSoc Thailand 

๑๑ พฤศจิกายน ๒๕๖๙

---

รวมบันทึกในอดีต

[ ศ.นพ.วิจารณ์ พานิช ] 

ผู้ก่อตั้งและอดีตประธานสำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย 

ก่อตั้งสถาบันส่งเสริมการจัดการความรู้เพื่อสังคม (สคส)

และที่ปรึกษา Q-Thai forum

“สองทศวรรษสนทนาปัญญาผลึก นำจารึกพึงร้อยเพียงเรียงอักษร

รหัสเทอร์โบ ถึง ควอนตัม เอื้ออาทร พบคำสอนสะท้อนเงาเขลาวงศ์

ตั้งสติครวญปัญญาปัญหาแก้ ปั่นกระแสนั้นมายาพาวนหลง

วางวาทกรรมศรีธนญชัยไว้นอกกรง บวรตรง ส่องทาง สร้างชาติไทย”

| คำนิยม "รหัสเทอร์โบ" 2005 (๒๕๔๙) |  สนทนาสารานุกรมโทรคมนาคมไทย 2009 (๒๕๕๒) | สนทนาอภิธานศัพท์โทรคมฯ 2011 (๒๕๕๔) | คำนิยม "พัฒนาการการประชุมฯวิศวฯไฟฟ้าฯ" 2013 (๒๕๕๖) | สนทนาเยี่ยมเยียน "จัดการความรู้โทรคมนาคมไทย" 2014 (๒๕๕๗) | สนทนา "success story" 2015 (๒๕๕๘) | สนทนา “สามเหลี่ยมภูเขา” 2016 (๒๕๕๙) |  สนทนา "จัดการความรู้" 2018 (๒๕๖๑) | สนทนาและวิพากษ์ "แดนทอง บรีน" 2019 (๒๕๖๒) | สนทนา "เป้าหมายเพื่อ User" 2020 (๒๕๖๓) | “หมกมุ่นกับการแก้ปัญหา ฯ” (๒๕๖๗) | “จากโลกอนุภาคจิ๋ววววว สู่การตีความโลกมนุษย์” ‘หนึ่งร้อยปีควอนตัมโลก ครึ่งศตวรรษควอนตัมไทย’ (๒๕๖๗) | บันทึกแห่งปี: จาก “รหัสเทอร์โบ” สู่ “ควอนตัมศรีธนญชัย” และทางออกของ อววน. ไทย | สนทนากับ ศ.นพ.วิจารณ์ พานิช | พ.ศ.๒๕๖๙

---

(ความเห็น ๒๕๖๘)

- แผนที่นำทางการพัฒนาเทคโนโลยีควอนตัมของประเทศไทย พ.ศ. ๒๕๖๓ - ๒๕๗๒

• 

• 

• 

---

ชุดคอลัมน์ 'เตือนใจควอนตัมไทย'

“เรียนรู้ประวัติศาสตร์ เพื่ออนาคตที่ผิดพลาดน้อยลง”

| ภาค ๑) ตรวจสอบย้อนหลังวิจัยฉ้อฉล | ภาค ๒) ตรวจซ้ำควอนตัมไทยยุค 90s |

| ภาค ๓) ตรวจทานโนเบลควอนตัมโลก | ภาค ๔) ตรวจทิศแผนที่นำทางควอนตัมไทย ๒๕๖๓ |

| ภาค ๕) ไทยควอนตัมสำนึกชอบ |